Nie tamujmy rzek, niech płyną!

Podpisz petycję w sprawie wstrzymania budowy nowych tam oraz rozbiórki tych starzejących się, skierowaną do polskiego rządu.

To mit, że tamy chronią przed suszą i powodziami.

Nie tamujmy rzek, niech płyną!

Kampania w ramach Godziny dla Ziemi WWF

Do niedawna żyliśmy w przekonaniu, że tamy służą ludziom i przynoszą wiele korzyści – chronią przed powodziami, a powstające przy nich zbiorniki zaporowe gromadzą wodę, tym samym zapewniając nam ją w okresach suszy. Musimy jednak wszyscy dostrzec to, jak bardzo się myliliśmy, chcąc regulować i trzymać rzeki w ryzach.
Najwyższy czas powiedzieć to głośno: tamy nie są dobre ani dla ludzi ani dla środowiska! Nie stanowią zabezpieczenia przed powodziami, pogłębiają problem suszy, z którym w obliczu zmiany klimatu będziemy musieli się coraz częściej mierzyć. Zapory zaburzają funkcjonowanie ekosystemów rzecznych, przyczyniając się do zmniejszenia populacji wielu gatunków zwierząt (szczególnie ryb).
Nie tamujmy rzek, niech płyną!

Kampania „Nie tamujmy rzek, niech płyną!” w ramach Godziny dla Ziemi WWF ma przedstawić Polakom całą prawdę o tamach i pokazać, co można zrobić, aby uniknąć ich szkodliwego wpływu zarówno na ludzi, jak i środowisko.

Tama Sindi, Estonia

Rzeka Pärnu w Estonii ma 144 km długości, ale wraz z dopływami (270 rzek i potoków) tworzy dorzecze o długości 3300 km, co stanowi 20% powierzchni całego kraju. Pärnu jest historyczną rzeką łososiową, jednak na drodze migracji ryb stanęła znacząca przeszkoda – tama Sindi. Ta zapora o szerokości 151 metrów i wysokości 4,5 metra została zbudowana w 1975 roku i miała zaopatrzyć w wodę lokalny (obecnie wycofany) przemysł wełniany. Jest to pierwsza bariera migracyjna na rzece (14 km od morza), więc jej usunięcie skutecznie otworzy dorzecze.

Photos provided by the Ministry of the Environment, Estonia, źródło: www.damremoval.eu Photos provided by the Ministry of the Environment, Estonia, źródło: www.damremoval.eu

Pomysł usunięcia tamy powstał, ponieważ zablokowała ona historyczne szlaki migracji łososia, a potencjał Estonii w kierunku odbudowy populacji tej ryby jest dwukrotnie większy niż w innych krajach. Usunięcie przyniosło korzyści ekologiczne w całym dorzeczu, w tym swobodny przepływ dla 34 różnych gatunków ryb. Co więcej, tama naruszała także estońską politykę państwa, mającą na celu ochronę i zachowanie naturalnych siedlisk. Aby usunąć barierę, rząd kupił ziemię i zaporę za 1,3 miliona euro.

Plany rozpoczęły się w 2015 roku. Ponad rok później powstała wizualizacja rzeki skierowana do lokalnej społeczności, aby pokazać efekty działań przed rozpoczęciem oficjalnych prac nad projektem. Rzeczywista rozbudowa rozpoczęła się w sierpniu 2018 roku, ponieważ najpierw trzeba było zbudować drogi dochodzące do tamy. Całkowite usunięcie zajęło kilka miesięcy. Następnie, gdy brzegi rzeki się ustabilizowały, można było wdrażać dalszą część projektu, w tym tworzenie nowych miejsc rekreacji dla lokalnej społeczności oraz usunięcie kolejnych dziewięciu lub dziesięciu zapór wzdłuż dorzecza. Zespół projektowy będzie monitorował wyniki prac co dwa lata.

Całkowity budżet projektu wyniósł 15 milionów euro. 85% funduszy pochodziło z funduszy spójności UE, a reszta była finansowana przez państwo, ponieważ w Estonii obowiązują przepisy wymagające ochrony zasobów naturalnych i siedlisk. Budżet ten pozwolił zespołowi projektowemu usunąć nie tylko tę tamę, ale także 9-10 innych barier. Projekt skutecznie otworzy 3300 km dorzecza w Estonii.

Tama Saint-Etienne du Vigan, Francja

W 1895 roku wydano zezwolenie na budowę zapory we wsi Saint-Etienne du Vigan, której celem było dostarczanie prądu do miasta Langogne. Tama była wysoka na ok. 12 metrów i nie miała przepławek dla ryb wędrownych, co spowodowało zniszczenie tarlisk łososia. W trakcie budowy ludność wiejska, czerpiąca dochody z połowu ryb, protestowała przeciwko zaporze. Electricité de France (EDF) stał się właścicielem tamy w 1950 roku. W ramach realizacji „Naturalnego planu Loary” zezwolenie na tę zaporę (które wygasło 16. października 1994 roku) nie zostało odnowione.

© Roberto Epple, źródło: www.damremoval.eu © Roberto Epple, źródło: www.damremoval.eu

Rząd francuski zwrócił się do EDF o usunięcie tamy na własny koszt, w celu przywrócenia swobodnego przepływu rzeki.

Rozbiórka tamy

Projekt o wartości 1 miliona euro został pokryty głównie przez EDF, przy wsparciu finansowym Agencji Wodnej. Rozbiórki tamy dokonano za pomocą materiałów wybuchowych 24. czerwca 1998 roku. Rozpoczęcie działań było opóźnione do momentu wystąpienia małej powodzi, aby zmniejszyć ryzyko zanieczyszczenia podczas operacji. Okazało się, że osady na dnie zbiornika były bardzo dobrej jakości (piaski i żwir) i nie stwierdzono zanieczyszczeń. Miejsce to szybko powróciło do stanu prawie naturalnego, zaczęły się również pojawiać tarliska łososia.

Tama Sihlpost, Zurych, Szwajcaria

Rodzaj zapory: podłużna zapora betonowa

Wymiary: 50 m długości, 2 m wysokości

Cel rozbiórki: stworzenie bardziej zróżnicowanych siedlisk dla ryb poprzez usunięcie z rzeki Sihl niepotrzebnych konstrukcji betonowych

Rok usunięcia: 2018

Nieczęsto burzy się tamy w środku jednego z głównych miast Europy, ale tak właśnie było w czerwcu 2018 roku w centrum Zurychu.

© Christian Hossli and WWF Switzerland, źródło: www.damremoval.eu © Christian Hossli and WWF Switzerland, źródło: www.damremoval.eu

Historia

Zapora Sihlpost została zbudowana na szwajcarskiej rzece Sihl, która płynie w pobliżu góry Drusberg i ostatecznie wpada do rzeki Limmat w centrum Zurychu. Rzeka ma 69 km długości i zlewnię o powierzchni 344 km2. Tama była podłużną betonową barierą o długości 50 m i wysokości 2 m, zbudowana tuż przed głównym dworcem kolejowym miasta. Rzeka Sihl była w przeszłości bardzo ważną drogą migracji dla 25 gatunków ryb wędrownych (m.in. takich jak lipień i łosoś), a poprzez usunięcie tamy i podjęcie odpowiednich działań w celu przywrócenia ciągłości rzeki, spodziewano się, że pojawiłyby się nowe i różnorodne siedliska ryb.

Tama najprawdopodobniej została zbudowana w celu ustabilizowania brzegów, na których wody Sihl łączyły się z tymi płynącymi z fosy Schanzengraben, jednej z ostatnich pozostałości barokowych fortyfikacji Zurychu. Miało to jednak negatywny wpływ na rzekę: fosa i rzeka były oddzielone murem, brzegi odcięto od głównego przepływu, a różnorodność siedlisk rzecznych zmniejszyła się. Zniszczono co najmniej pięćdziesiąt metrów rzeki poniżej i powyżej bariery.

Planowanie rozbiórki i koszty

Możliwość usunięcia tamy pojawiła się, gdy Szwajcarskie Koleje Federalne chciały rozbudować główny dworzec kolejowy w Zurychu. Zapora Sihlpost została wybrana do rozbiórki, ponieważ znajdowała się obok głównej stacji kolejowej, rzeka przepływa pod stacją, więc plany rozbudowy bezpośrednio by na nią wpłynęły.

W ramach przygotowań do usunięcia przeprowadzono standardowe badania gatunków ryb, występujących na tym odcinku rzeki. Docelowo do rzeki mogły powrócić: lipień, pstrąg, kleń i łosoś. Wszystkie te gatunki, z wyjątkiem łososia, były nadal obecne w Sihl, ale w bardzo małych populacjach.

Całkowity budżet rozbiórki i innych działań naprawczych wynosił około 420 000 franków szwajcarskich. Fundusze pochodziły od rządu szwajcarskiego, kantonu i miasta Zurych oraz World Wide Fund for Nature (WWF). Tama została usunięta w ramach większego planu przywrócenia ciągłości szwajcarskich rzek.

Proces usuwania

Rozbiórka rozpoczęła się w październiku 2017 roku, a zakończyła w czerwcu 2018 roku. Wraz z przedsiębiorstwem kolejowym, władzami kantonu i miasta oraz biurem ekologicznym Flussbau AG projekt otrzymał wsparcie finansowe i pomoc WWF w promocji i komunikacji medialnej .

Tama została rozebrana i usunięta przez kilku kopaczy. Duże worki z piaskiem posłużyły jako bariera zapobiegająca przedostawaniu się potłuczonego betonu do strumienia wody. Odtworzenie siedlisk polegało na dostarczeniu do rzeki żwiru i tworzeniu w rzece nowych konstrukcji z martwego drewna, skał i korzeni.

Skutki usunięcia tamy

Christian Hossli, kierownik projektu WWF w Szwajcarii, powiedział niedawno, że rzeka jest obecnie monitorowana pod kątem ważnych gatunków ryb, ale jest zbyt wcześnie, aby właściwie ocenić długoterminowe skutki rozbiórki. Jednak projekt uznano za duży sukces i WWF wraz ze swoimi partnerami zorganizowali wydarzenie, mające na celu uruchomienie projektu naukowego AMBER tuż obok starej zapory, w pobliżu głównego dworca kolejowego.

Tama Tikkurila, Finlandia

47 m długości, 3 m szerokości, 4,5 m wysokości
Data rozbiórki: 2019

Usunięcie zapory Tikkurila w Finlandii jest wzorcowym modelem procesu planowania, który przy pełnym zaangażowaniu zainteresowanych stron przyniósł wynik korzystny nie tylko dla rzek i ryb wędrownych, ale także dla ludzi.

© Miikka Pulliainen, źródło: www.damremoval.eu © Miikka Pulliainen, źródło: www.damremoval.eu

Tama Tikkurila położona była na długości 65 km Keravanjoki (rzeka Kerava), która jest dopływem Vantaanjoki (rzeki Vantaa), wpadającej do Zatoki Fińskiej w Helsinkach. Vantaanjoki to główny ciek zlewni o powierzchni 1685 km². Tama miała około 47 metrów długości, 3 metry szerokości i 4,5 metra wysokości i została zbudowana z betonowego rdzenia obłożonego kamieniem.

HISTORIA

Od czasów średniowiecznych w tym miejscu znajdowały się tamy i młyny. Najnowsza tama została zbudowana w latach 1912–1913. Kiedyś wytwarzała energię dla pobliskiej fabryki oleju lnianego, ale przestała pełnić swoją pierwotną funkcję kilkadziesiąt lat temu.

Dla wielu osób mieszkających w mieście tama Tikkurila miała znaczenie kulturowe. Stara fabryka oleju lnianego jest zabytkowym budynkiem, a tama była przez wielu uważana za istotną część jej historii i okolic. Była to cenna część krajobrazu miasta, a w przeszłości muzeum miejskie wielokrotnie twierdziło, że tama powinna zostać zachowana.

Pomimo zainstalowania w 1994 roku przepławek dla ryb wędrownych, tama nadal stanowiła dla nich przeszkodę. Wraz z rozbiorem tamy i wzrostem liczby ryb w rzece, możliwe byłoby stworzenie nie tylko optymalnego siedliska pstrąga nad tamą, ale także znaczącego miejsca połowów dla wędkarzy.

PLANY ZBURZENIA I KOSZTY

Proces planowania i podejmowania decyzji był długi i dokładny. Było kilka komitetów, które miały własne, odrębne obowiązki.

Zespół projektowy składał się z następujących grup:

  1. Grupy sterującej, która zebrała informacje i kierowała procesem planowania.
  2. Grupy projektowej, która przeprowadziła wiele wymaganych badań.
  3. Rady Technicznej odpowiedzialnej za podejmowanie ostatecznych decyzji w kwestiach projektowych.

W kontekście zurbanizowanego środowiska, jakim jest Tikkurila, usuwanie tamy miało mieć na celu odtworzenie naturalnej rzeki, jednocześnie przyczyniając się do poprawy warunków miejskich poprzez wprowadzenie gospodarki wodnej i zielonej infrastruktury. W ten sposób można wygenerować wiele korzyści środowiskowych, ekologicznych, społeczno-kulturowych i ekonomicznych.

Z każdą inspekcją zapory stawało się jasne, że ulega ona zniszczeniu i wymaga odbudowy. Władze miasta Vantaa podjęły decyzję o przeprowadzeniu projektu ankiety wstępnej i stwierdzono, że istnieją ważne powody, dla których należy rozwiązać tę sytuację.

Zwiększanie świadomości

W latach 2015-2016miasto Vantaa przeprowadziło projekty zwiększające świadomość na temat rzek i potoków. Głównym celem było zaangażowanie mieszkańców i lokalnych organizacji w działania renaturyzacyjne rzek i potoków oraz ich rekreacyjne użytkowanie.

Opinia publiczna

Planowanie uwzględniało także opinie użytkowników i zainteresowanych stron. Większość informacji zwrotnych była zachęcająca i sprzyjała usunięciu tamy z powodu bardziej ekologicznego i przyjaznego dla ryb środowiska rzecznego oraz lepszych możliwości rekreacyjnych. Komentarze pokazały, że mieszkańcy miasta czują się dumni z zaangażowania w kwestie środowiskowe, cieszą się, że usuwając tamę, dają przykład innym miastom i stają się częścią ruchu międzynarodowego, którego celem jest przywracanie naturalnych rzek.

W kwietniu 2015 roku lokalna gazeta „Vantaan Sanomat” zapytała czytelników, czy zapora powinna zostać zburzona. Spośród 953 odpowiedzi 96% zdecydowanie opowiedziało się za usunięciem tamy, a 4% przeciw.

W trakcie badania wstępnego stało się jasne, że w nowym planie dla tego obszaru należy uwzględnić trzy aspekty o szczególnym znaczeniu: ekologię, rekreację i historię.

Proces planowania trwał 4 lata i po wielu analizach i badaniach środkowa część tamy została usunięta 3. czerwca 2019 roku, umożliwiając swobodny przepływ Keravanjoki przez Vantaa. Tłumy zgromadziły się nad brzegiem rzeki, aby obejrzeć ten ważny moment w historii miasta. Były przemówienia i muzyka oraz wiwat, gdy tama została naruszona.

Szacowane koszty prac związanych z wyburzeniem tamy wyniosły 800 000 euro.

Skutki Usunięcia

W październiku 2019 roku zaobserwowano wiele tarlisk pstrąga, a usunięcie dużej części tamy przyniosło natychmiastowe korzyści zarówno ważnym gatunkom ryb wędrownych w rzece, jak i ludziom.

Tama Yecla de Yeltes, Hiszpania

Tama Yecla de Yeltes znajduje się na rzece Huebra w zachodniej Hiszpanii, w prowincji Salamanca i graniczy z Portugalią.

Bariera ta znajduje się na obszarze Specjalnego Obszaru Chronionego dla ptaków oraz na obszarze sieci Natura 2000.

Ta 22-metrowa tama została zbudowana w 1958 roku w celu dostarczania wody pitnej do wioski Vigudino. Tama jednak już nie działa i ma silny negatywny wpływ na pastwiska, rzekę i ograniczoną populację ryb.

© Herman Wanningen – WFMF, źródło: www.damremoval.eu © Herman Wanningen – WFMF, źródło: www.damremoval.eu

Niedawno wygasły prawa do utrzymania zapory i urząd dorzecza Duero (Confederación Hidrográfica del Duero, CHD) postanowił ją usunąć.

CHD odpowiada za gospodarkę wodną w hiszpańskim dorzeczu Duero oraz za utrzymanie infrastruktury, którą gminy posiadają w zlewni. Zajmuje się wykorzystaniem wody przez rolnictwo, produkcją wody pitnej, rekreacją i przyrodą. Ponadto, gdy bariery stworzone przez człowieka nie są już używane, CHD rozważa ich usunięcie, aby uniknąć kosztów utrzymania i poprawić stan ekologiczny rzek.

W kwietniu 2018 roku CHD rozpoczęła rozbiórkę zapory Yecla de Yeltes, co przywróciło ciągłość 27 km rzeki i poprawiło sytuację nie tylko ryb (takich jak pstrąg czy sarda), ale również wydr i żółwi błotnych.

Usunięcie tej tamy będzie miało dwa skutki w dolnej części rzeki Huebra:

  • wyeliminuje przeszkodę dla wszystkich gatunków ryb w poruszaniu się w górę i w dół odcinka rzeki. W szczególności dotyczy to małych ryb karpiowatych (endemicznych i zagrożonych zgodnie z listą gatunków z Dyrektywy Siedliskowej).
  • poprawi warunki siedliskowe rzeki i przyczyni się do jej renaturyzacji

Tama Vezins, Francja

36m wysokości
Rozebrana w 2019 roku
Zapory wodne Vezins i La Roche Qui Boit znajdują się na rzece Sélune we Francji, działają od lat 20. i 30. XX wieku. Obecnie ich zbiorniki są wypełnione osadami, generują niskie zyski, a latem rozmnażają się w nich toksyczne bakterie. Czynniki te oraz zagrożenie sankcjami wynikającymi z Ramowej Dyrektywy Wodnej spowodowały, że rząd francuski oficjalnie zgodził się na usunięcie 36-metrowej zapory Vezins i 16-metrowej zapory La Roche Qui Boit w listopadzie 2017 roku.

Vezins Dam © Iwan Hoving – WFMF, źródło: www.damremoval.eu Vezins Dam © Iwan Hoving – WFMF, źródło: www.damremoval.eu

„Demontaż tych starożytnych tam po prawie 100 latach wytwarzania energii wodnej jest przełomowym punktem w podejściu Europy do rzek i produkcji energii”, mówi Roberto Epple, założyciel i prezes European Rivers Network (ERN).

Usunięcie tych przeszkód pomoże zrenaturyzować 90 km rzeki Sélune, umożliwiając migrację ryb, opadanie osadów oraz zwiększenie bioróżnorodności rzeki.

Proces rozpoczął się w roku 2012, kiedy rząd postanowił nie przedłużać koncesji na te dwie zapory hydroelektryczne, zamiast tego rozpoczął się program badań naukowych, mający na celu ocenę kosztów i korzyści płynących z rozbiórki tam. Program ten jest wynikiem współpracy około stu naukowców z 19 różnych laboratoriów badawczych. Samej rozbiórki tamy dokonano w 2019 roku.

Dołącz do
Godziny dla Ziemi WWF

W najbliższą sobotę, już po raz 13. w Polsce wybije Godzina dla Ziemi WWF.

28 marca o godzinie 20:30 miliony ludzi na całym świecie zgaszą światło podczas symbolicznej Godziny dla Ziemi WWF. Zamierzamy wyrazić w ten sposób troskę o przyszłość środowiska naturalnego. W tym roku w Polsce akcja odbędzie się pod hasłem NIE TAMUJ RZEK! NIECH PŁYNĄ.

Zapoznaj się z listą miast i instytucji, które już zadeklarowały udział w tegorocznej akcji. Mamy nadzieję, że lista będzie się powiększać z dnia na dzień i pobijemy zeszłoroczny rekord!

GASIMY ŚWIATŁO JUŻ ZA:

licznik

Kto dołączy
do Godziny dla Ziemi WWF 2020?

Jak do tej, pory zgłosiły się następujące miasta i instytucje:

    Warszawa
    Olsztyn
    Szczecin
    Rzeszów
    Katowice
    Poznań
    Elbląg
    Gdańsk
    Bydgoszcz
    Chojnice
    Gorzów Wielkopolski
    Hajnówka
    Gmina Głogówek
    Bielawa
    Głogów
    Gmina Jarocin
    Białystok
    Zamość
    Włocławek
    Konin
    Stargard
    Ełk
    Krosno
    Starogard Gdański
    Koszalin
    Będzin
    Legnica
    Mikołajki
    Jarosław
    Starachowice
    Łódź
    Zielona Góra
    Pabianice
    Serock
    Lublin
    Bytom
    Gmina Słupsk
    Gawolin
    Sanok
    Przemyśl
    Kancelaria Prezydenta RP
    Pałac Kultury i Nauki
    Ministerstwo Sportu
    Teatr Wielki – Opera Narodowa
    PGE Narodowy
    Żabka Polska Sp. z o. o.
    CH Osowa
    Sheraton Grand Warsaw
    The Westin Warsaw
    Royal Wilanów
    Redakcja Tygodnika Prudnickiego
    Carrefour Polska
    Eurocentrum
    Courtyard by Marriott Warsaw Airport
    Jet Line
    Citi Handlowy
    CH Karolinka
    HolidayInn Bydgoszcz
    Grupa ERGO Hestia
    Hala widowiskowo-sportowa „Spodek” w Katowicach
    Muzeum Śląskie
    Santander Bank Polska S.A.
    Bluecity
    Elektra S.A.
    Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
    Galeria Victoria
    Galeria Wisła w Płocku
    Teatr Lalek we Wrocławiu
    Stadion Energa Gdańsk
    Nowy Ratusz w Gdańsku
    Zielona Brama w Gdańsku
    Ratusz Staromiejski w Gdańsku
    Plac Solidarności w Gdańsku
    Centrum Handlowe Max w Chrzanowie
    Galeria Mokotów
    Westfield Arkadia
    Galeria Wileńska
    Wroclavia
    Plac Jana Pawła II w Olsztynie
    Wysoka Brama w Olsztynie
    Katedra św. Jakuba w Olsztynie
    Kościół św. Józefa w Olsztynie
    Kościół Serca Jezus w Olsztynie
    Kościół Matki Boskiej Różańcowej w Olsztynie
    Kościół Garnizonowy w Olsztynie
    I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Olsztynie
    Wieża Obserwatorium Astronomicznego w Olsztynie
    Bazylika pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Chojnicach
    Szkoła Podstawowa nr 42 w Zabrzu
    Teatr Miejski w Głogowie
    ruiny Koscioła św. Mikołaja w Głogowie
    Brama Targowa w Elblągu
    Sąd Rejonowy w Elblągu
    Katedra św. Mikołaja w Elblągu
    Sky Tower
    Most Żelazny im. Józefa Piłsudskiego w Koninie
    Kinnarps Polska
    Centrum Handlowe Nowy Świat w Rzeszowie
    Centrum Handlowe Viktor w Olsztynie
    Centrum Handlowe Viktor w Gdańsku
    Muzeum Zagłębia w Będzinie
    Miejska i Powiatowa Biblioteka w Będzinie
    Filharmonia im. M. Karłowicza w Szczecinie
    Centrum Handlowe Galaxy w Szczecinie
    Centrum Handlowe Kaskada w Szczecinie
    Pomnik Czynu Polaków w Szczecinie
    Dom Kultury 13 MUZ w Szczecinie
    Teatr Letni w Szczecinie
    Ogród Różanka w Szczecinie
    Brama Główna Cmentarza Centralnego w Szczecinie
    Mury obronne Starego Miasta w Warszawie
    Katedra Jana Chrzciciela i kościół Jezuitów w Warszawie
    Doświadczalna Pracownia Litografii w Warszawie
    Canon Polska Sp. z o.o
    Stadion Śląski
    Opera Śląska w Bytomiu
    Takeda Pharma Sp. z o.o.
    Most Poniatowskiego w Warszawie
    Most Śląsko-Dąbrowski w Warszawie
    Most Świętokrzyski W Warszawie
    Szkoła Podstawowa Nr 27 im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w Kielcach
    Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie
    Wyższa Szkoła Turystyki i Hotelarstwa  w Gdańsku

Miasta i instytucje, które chcą przyłączyć się do akcji i zgasić światła, prosimy o przesłanie maila na adres: zpawelska@wwf.pl